Platform GRAS CBK presenteren

STAAT IN GRONINGEN

Kunst en architectuur in Stad

vergroot

Carl von Rabenhaupt

  • Door: Natalja Oosterbaan
  • In: Straatmagazine De Riepe
  • Plaats en datum van uitgave: Groningen, 2016

Praktisch alle Stadjers zullen zijn gezicht al vele malen voorbijgelopen zijn. Vriendelijk in de verte starend, met lange zeventiende eeuwse pruikenkrullen, een strakke snor en hooggeplooide kraag. Zijn bronzen buste is aan de noordzijde van het stadhuis geplaatst en van de hand van kunstenaar Willem Valk (1898-1977). Het betreft een portret van Carl von Rabenhaupt (1602-1675). De naam van de geportretteerde doet studenten tegenwoordig waarschijnlijk het meeste denken aan de gelijknamige straat, en veel stadsgenoten vieren zijn verdiensten op 28 augustus, maar wie was hij en wat heeft hij precies voor de stad betekend?

De adelijke Von Rabenhaupt kwam uit Bohemen, gelegen in het tegenwoordige Tsjechië. Hij vocht als beroepsmilitair in verschillende landen. In 1671 werd hij voor 4.000 rijksdaalders ingehuurd door de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden om als legercommandant te helpen de stad Groningen te verdedigen tegen de invasie van Bernard van Galen (1606-1678), beter bekend als de bisschop van Münster of -vanwege zijn voorliefde voor het afschieten van bommen op vestingmuren- Bommen Berend. Deze had in juli van dat jaar Coevorden ook al belegerd en ingenomen.

1672 wordt ook wel het rampjaar van de Republiek der Nederlanden genoemd, die toentertijd uit acht soevereine, zichzelf besturende provincies bestond. Het waren de tijden van de VOC successen en de uitlopers van de Gouden Eeuw. Maar in 1672 voerde de Republiek ook oorlog met Frankrijk en Engeland. En in het Zuidoosten dreigde Maximiliaan Hendrik van Beieren de grenzen. Tel daarbij op dat veel gewesten in die tijd afzagen van het benoemen van een stadhouder, waardoor vestingen in verval raakten en het voor de vijanden makkelijker was steden te bezetten, en dit verklaart waarom ook de bisschop van Münster dacht in deze chaos zijn graantje mee te kunnen pikken. Eerst met de belegeringen van Groenlo, Bredevoort en Coevorden, waarna nog een groot aantal steden werd bezet, om uiteindelijk in Groningen te eindigen. In zijn kielzog had hij steun van de bisschop van Keulen hierbij en zij werden aangestuurd door de Franse koning. De Groningse Ommelanden hadden tot 1559 kerkelijk bij het bisdom Münster behoord, en nu wilde Bommen Berend zijn oude gebieden terug!

Na zijn verlies in Coevorden trok hij via het zuiden op naar de stad Groningen; enkel de oude heerweg over de Hondsrug was nog begaanbaar voor de troepen, nadat Von Rabenhaupt de omliggende veengebieden en landerijen onder zeewater had laten zetten. De Groningse regent Johan Schulenborgh vroeg de stad zich over te geven, maar zij was onder leiding van de 70-jarige Carl von Rabenhaupt goed voorbereid. De vestingwerken waren versterkt en de bruggen aan de zuidkant van de stad afgebroken.

Vanaf 24 juli bestookten de troepen van de bisschop Groningen met stinkbommen, granaten en gloeiende kogels, die branden in het zuiden van de stad veroorzaakten. Stadsschansen zoals die bij Noorderhoogebrug en de Dielerschans werden geprobeerd in te nemen. De stad had echter kort daarvoor een nieuwe omwalling gekregen, die van grote waarde was nu. Maar terwijl veel omringende dorpen, waaronder Enumatil, Zuidhorn en Aduard, geplunderd werden, lukte het hen niet om de stadsschansen in te nemen. In Noordhorn leed de bisschop van Münster een nieuwe tegenslag, toen zijn troepen er werden teruggeslagen, waardoor zijn rugdekking in gevaar kwam.
Taktisch gezien maakte de bisschop een misser door niet eerst plaatsen ten noorden van de stad in te nemen. Daardoor lukte het de bisschop niet om de stad helemaal te omsingelen en af te sluiten; aan de noordzijde bleef aanvoer van prinselijke troepen en wapens doorgaan, onder andere via het Reitdiep, waardoor de stad zich goed kon blijven verdedigen.

De bommen van Bommen Berend raakten bovendien vooral de zuidkant van de stad. Er werden 8.000 tot 9.000 schoten afgevuurd, waarvan 5.000 bommen. De bisschop had de tactische fout gemaakt het geschut te zwaar te laden (met kogels die wel 136 kilo wogen) om ze een groter bereik te geven, waardoor de kanonnen nogal eens onklaar raakten. Ook had hij de pech dat door het aanhoudend slechte weer de loopgraven onderliepen. Het slechte weer en de tactische fouten gooiden zodanig roet in het eten, dat Bommen Berend op 28 augustus afdroop met slechts de helft van zijn 24.000 man. Zo'n honderd Stadjers vonden de dood.

Wat een rampjaar leek bleek een prachtjaar; niet alleen Groningen -en daarmee indirect de Amsterdamse handelsroute- was gered, ook de Engelsen werden door de Nederlandse vloot van zee geveegd en het Franse leger strandde op de Hollandse Waterlinie. Von Rabenhaupt zou in december 1672 ook Coevorden bevrijden van de troepen van Bommen Berend. Op 4 januari 1673 werd hij benoemd tot burgemeester van Groningen.

Op 28 augustus vieren wij Bommen Berend in de stad. Het ontzet van Groningen werd tot 1795 elk jaar gevierd. Toen de Groningers in de negentiende eeuw een soort hernieuwde ‘provinciale trots’ ontwikkelen, werd het Gronings ontzet opnieuw een jaarlijkse feestdag. Traditioneel wordt de dag gevierd door ‘peerdenspul’ (paardenrennen), een kermis en als afsluiting vuurwerk in het stadspark.

Jammer genoeg kijkt Von Rabenhaupts beeld niet richting het zuiden, waar het gevaar van Bommen Berend vandaan kwam, en waarvoor onze held nog altijd een oogje in het zeil moet houden.

Lees meer

logo logo logo

Platform GRAS en het CBK Groningen bieden u deze website aan. Met dank aan de Gemeente Groningen.
Colofon | Proclaimer