Platform GRAS CBK presenteren

STAAT IN GRONINGEN

Kunst en architectuur in Stad

vergroot

Dakloze sculptuur

  • Door: Natalja Oosterbaan
  • In: Straatmagazine De Riepe
  • Plaats en datum van uitgave: Groningen, september 2008

Wie oplettend is heeft bij het passeren van het Centraal Station en het KPN-gebouw in Groningen wellicht een klein bakstenen gebouwtje opgemerkt. Het staat op de binnenplaats van het KPN-gebouw en bestaat uit twee tegenover elkaar geplaatste bakstenen muren, die middels bogen met elkaar verbonden zijn. In de muren wisselen open en gesloten delen elkaar af en door de verschillende volgorde ervan contrasteren de beide muren met elkaar. Zo ontstaat er een ritme van transparantie en geslotenheid, maar ook van licht en donker, strak en rond.

Hoewel het gebouwtje aan de ene kant opvallend onopvallend is, door het gebruik van vertrouwd ogend baksteen en herkenbare vormen die ook nog eens gespiegeld worden in de omringende KPN-gebouwen, heeft het ook iets onbestemds. Het mist een dak en met zijn strakke vormen en tegelijk dreigende schaduwen, die met de juiste lichtval op de muren en omliggende tegels worden geworpen, wordt de desolaatheid van het bouwsel alleen maar verder onderstreept. Het werk roept vragen op, bijvoorbeeld wat het op deze plek doet? Welke relatie gaat het aan met de omringende bebouwing en wat heeft de kunstenaar er mee willen zeggen of tonen?

De maker van dit miniatuurgebouw, of deze sculptuur, is de Deense kunstenaar Per Kirkeby. Hij maakt onder andere schilderijen en ruimtelijk werk. Kirkeby heeft in Kopenhagen de kunstacademie afgerond, maar is tevens afgestudeerd als geoloog. In die hoedanigheid heeft hij de hele wereld afgereisd en de indrukken die hij opdeed hebben een rol gespeeld in de ontwikkeling van zijn kunst. Met name zijn bezoeken aan de architectuur van de Maya’s hebben grote invloed gehad op zijn manier van werken. Het viel hem op hoeveel versieringen, of ornamenten, zij aanbrachten op hun gebouwen. Met name de creatieve en spirituele kracht die er uit sprak en de expressie van een unieke en al lang vergane cultuur die hij in het steen gebeiteld zag, raakten hem. Toen hij opgroeide in Denemarken was hij op eenzelfde manier gefascineerd geraakt door de nabijgelegen Grundtvigs-Kirche, die met bakstenen en in de lokale bouwstijl gebouwde was.

Kirkeby besloot met baksteen te gaan werken. Het is niet alleen het natuurlijke Deense bouwmateriaal, maar ook veel Europese historische gebouwen, waaronder kathedralen en kerken, zijn ermee gebouwd. Desalniettemin werd het weinig meer gebruikt in de moderne architectuur. Het is het eerste, door de mens vervaardigde bouwmateriaal. Het is gemaakt met behulp van de vier elementen: aarde, water, lucht en vuur. Vanaf het begin van de 14e eeuw VC, vormde deze technische ontdekking een perfect, abstract, geometrisch element. Hoewel de baksteen er niet overal in Europa altijd hetzelfde uitziet, heeft ze door de eeuwen heen wel ongeveer dezelfde afmeting behouden: 25 x 12 x 6 cm. Het fascineert Kirkeby dat met een bepaalde, beperkte vorm onbeperkt en oneindig veel mogelijke variaties gemaakt kunnen worden. Niet alleen de steensoort heeft zijn interesse, maar ook het principe van de ornamentatie op zich.

Kirkeby gebruikte de stijlinvloeden die hij tijdens zijn reizen en observaties had opgedaan om er vervolgens iets eigens van te maken. Hij begon eenvoudige bakstenen huisjes te ontwerpen die in de natuur of het stedelijke landschap werden geplaatst. Meestal kunnen ze niet gebruikt worden en hebben ze verder geen praktische functie. De ornamentatie bestaat uit elementaire vormen als rechthoeken, vierkanten of bogen. Maar wie goed kijkt kan vaak ook meer complexe figuren, zoals de meander, onderscheiden. Kirkeby speelt in zijn sculpturen met reliëf, vormen, vlakverdeling en ruimte. Wat dat betreft zag hij zijn huizen als een soort van montage van schilderkunstige elementen. Ook de voegen vormen tezamen een web van vormen en structuren voor de aandachtige beschouwer.

Versiersels of ornamenten waren aan het begin van de 20e eeuw, met de komst van moderne architectuur, symbool gaan staan voor decadentie en voor de triomf van de oppervlakkige decoratie over de “naakte waarheid” van het materiaal en de constructie. De kale muur en het ongestructureerde, abstracte oppervlak werden het symbool van moderniteit. Terwijl ornamenten tot daarvoor altijd belangrijk waren geweest in de architectuur. Met hun symbolische betekenissen waren zij ook van belang voor de mythologie en daarmee voor het culturele verleden alsmede voor de ontwikkeling van elementaire geometrie. Kirkeby wil een herwaardering van de ornamentatie.

De eenvoudige of complexe en mysterieuze sculpturen zijn op verschillende plaatsen in met name Europa te zien en hebben tegenwoordig grote waarde. Ze hebben als overeenkomst dat ze allemaal bewust door Kirkeby in het omliggende landschap zijn geplaatst en daar een relatie mee aangaan. Niet alleen zorgt Kirkeby er altijd voor dat zijn sculpturen nadrukkelijk inspelen of bewust contrasteren met de omringende bebouwing of begroeiing, maar ook dat ze altijd zijn gemaakt van de lokaal voorradige, karakteristieke regionale bakstenen en opgebouwd zijn door lokale werklieden. En hoewel ze door een Deense kunstenaar zijn gemaakt en in vele verschillende landen zijn geplaatst, ogen de sculpturen hierdoor niet vreemd of buitenlands.

Zodoende vormt ook deze sculptuur in Groningen een geconcentreerd pakketje architectuurgeschiedenis. Het gebouwtje voegt zich bovendien als een natuurlijk fenomeen tussen het hoofdgebouw. Vormherhalingen, zoals de overkoepelende luchtbrug/luchtbogen, zorgen voor vormversterkingen. Het enige ‘doel’ van de gebouwtjes is volgens Kirkeby desalniettemin om deze plaats ruimtelijk te definiëren en te markeren, middels de kijkrichting, de manier hoe het een pad vormt en de creatie van verzet en openingen voor optiek en coördinatie. Licht en schaduw worden gecontroleerd en tonen de interactieve mogelijkheden van positieve en negatieve ruimte. De sculptuur is uiteindelijk een autonoom werk en geen vormherinnering van het verleden.

Lees meer

logo logo logo

Platform GRAS en het CBK Groningen bieden u deze website aan. Met dank aan de Gemeente Groningen.
Colofon | Proclaimer