Platform GRAS CBK presenteren

STAAT IN GRONINGEN

Kunst en architectuur in Stad

vergroot

Coöperatief streven

  • Door: Leo van der Laan
  • In: De Agenda (1990-1991) nr. 13
  • Plaats en datum van uitgave: Groningen

In de oostelijke gevelwand van het Taco Mesdagplein bevindt zich een poort met een fraaie gebeeldhouwde omlijsting. De poort vormt een onderdeel van een gebouw dat in 1912/13 is verrezen voor een coöperatie met de veelzeggende naam 'De Toekomst'. Aan het driedelige, zandstenen beeldhouwwerk is de naam verbonden van Arie van der Lee (1872-1959), zoals de signering op het reliëf boven de poort te lezen geeft. De zinnebeeldige betekenis van de voorstellingen zal velen nu ontgaan.

Het zijn kenmerkende overblijfselen uit de decennia rond 1900. Een tijd waarin onder grote groepen schrijvers, architecten, beeldende kunstenaars en anderen de heilige overtuiging heerste dat een rechtvaardiger maatschappij binnen handbereik was. Dat bevlogen ideaal en het geloof in solidariteit en de 'maakbaarheid' van een betere mens, aan wiens geluk ook de beeldende kunst een steentje zou kunnen bijdragen, kende grofweg twee exponenten: het katholicisme en het socialisme. De kunsten behoorden bij te dragen aan de morele en esthetische verheffing van het volk. Het artistieke ideaal was de middeleeuwse kathedraal, als (vermeende) uiting van 'gemeenschapskunst' en teken voor de samenleving. In de voorstellingen aan het coöperatiegebouw is de 'één voor allen, allen voor één'-gedachte nadrukkelijk present.

De Groninger coöperatie ontstond in 1888 uit een behoefte aan vergaderruimte voor de arbeidersbeweging, strijdend voor lotsverbetering van de arbeidende klasse wier economische situatie destijds nog verre van rooskleurig was. Naar voorbeeld van een bloeiende Gentse coöperatie kwam eerst de Coöperatieve Volksbroodbakkerij ‘De Toekomst' tot stand, die zich aan de Coehoomsingel vestigde met een bakkerij, een café en zalen. Breder opgezet wilde de coöperatie 'benoodigheden verschaffen van goede kwaliteit, de stoffelijke en geestelijke belangen harer leden bevorderen, en de coöperatieve beweging, voor zoover die niet in strijd is met het doel der vereeniging, zoowel moreel als financiëel steunen", aldus vermeldden de statuten. Tegen betaling van een jaarlijkse contributie konden leden zulke uiteenlopende zaken kopen als brandstof, brood, manufacturen en confectie. De coöperatie beschikte op een gegeven moment over vijftien kruidenierswinkels in de stad en zelfs over een vakantie- en rustoord, men kon aan een fonds voor ziekenhuisverpleging deelnemen enzovoorts.

Omdat de behuizing aan de Coehoornsingel te krap was geworden, verhuisde de coöperatie in 1913 naar een nieuw kantoor aan het Taco Mesdagplein met een bakkerij daarachter aan het Reitdiep. Het nogal traditionalistische ontwerp voor deze nieuwbouw komt van de tekentafels van een architectenduo met de onwaarschijnlijk grappige namencombinatie Z. Gulden & M. Geldmaker. Dit Amsterdamse bureau zou later enige bekendheid verwerven door tientallen plannen voor woningprojecten in het Uitbreidingsplan Amsterdam-Zuid van de bouwmeester H.P. Berlage. Het is niet meer na te gaan hoe de architecten in contact kwamen met beeldhouwer Van der Lee. We weten helaas weinig over hem. Het werk van Van der Lee verdient in elk geval nog eens onderzocht te worden, want in zijn Groningse jaren van 1904 tot 1917 heeft hij regelmatig samengewerkt met Art Nouveau-architecten.

In het kunstwerk aan het Taco Mesdagplein wordt op allegorische wijze het coöperatieve streven verbeeld. In de opgaande zijden zijn een landarbeider met een schop en een industriearbeider met z'n voorhamer aangebracht. Deze levensgrote gekromde figuren torsen als eigentijdse atlanten (het woord is afgeleid van Atlas, de titan die de aardbol droeg) het gewicht op hun schouders van de maatschappij, die volledig op hun noeste arbeid zou steunen. Als duidelijkste voorgangers in de kunstgeschiedenis hebben ze de indrukwekkende, niet van heroïek gespeende mijnwerkers en stuwadoors van de laat-negentiende-eeuwse Belgische beeldhouwer Constantin Meunier. De poortopening wordt afgesloten door een fries op de wijze van een latei. In het midden rijst de zon op over een betere, meer op broederschap gebaseerde wereld en over die zon heen reiken twee mannenfiguren elkaar de hand, als symbool van de saamhorigheid. De mannenfiguur met een vlag wijst aan hen die volgen, de weg naar die nieuwe wereld; aan de andere zijde geven de figuren van een man met vrouw en kind en van een oude man met stok aan, dat die wereld slechts binnen bereik komt als allen eendrachtig optrekken. Het fries doet denken aan het reliëf van Lambertus Zijl uit 1900/03 boven de Beursplein-ingang van de Koopmansbeurs in Amsterdam.

'De Toekomst' is reeds lang ter ziele maar een bijzonder spoor is gelukkig bewaard gebleven aan het Taco Mesdagplein.

Literatuur:
H.A, Bastiaans (samenst.), ‘Toekomst’ 50 jaar, Groningen 1938
X688-689.

Lees meer

logo logo logo

Platform GRAS en het CBK Groningen bieden u deze website aan. Met dank aan de Gemeente Groningen.
Colofon | Proclaimer