Platform GRAS CBK presenteren

STAAT IN GRONINGEN

Kunst en architectuur in Stad

vergroot

‘Der Baum’: Tentoonstelling met schilderijen van Armando in het Centrum Beeldende Kunst

  • Door: Carolien de Boer
  • In: De Agenda (1995-1996) nr. 8
  • Plaats en datum van uitgave: Groningen

In het kader van het Werkmanjaar is in de openbare ruimte van Groningen een monument ter nagedachtenis aan H.N. Werkman geplaatst. Het beeld vormt een herinnering aan de persoon en de kunstenaar Werkman. Het was dit jaar vijftig jaar geleden dat hij door de Nederlandse SD gefusilleerd werd.

Naar aanlelding van de plaatsing van het Werkmanmonument is er in het CBK een tentoonstelling te zien met werk van de maker van het beeld; Armando. Naast beeldend kunstenaar is Armando schrijver dichter, musicus en performer. De tentoonstelling sluit inhoudelijk nauw aan op het Werkmanmonument. Het thema 'Der Baum' wordt in een tiental schilderijen verkend en ook is het model van het Werkmanmonument te bezichtigen. Zo gezien vormen de schilderijen een prachtige context die een nog beter begrip van het beeld bewerkstelligen.

Thematiek

"En de natuur laat met zich sollen dat heb ik zelf gezien. En ze trekt zich nergens wat van aan. Alleen de wind kan de bladeren doen beven.
Schuldig bos, schuldig landschap."

De oorlog vormt al 45 jaar het thema van Armando's werk. De bron voor deze fascinatie ligt bij de indrukken die Armando als jongen van een jaar of elf opdeed in de Tweede Wereldoorlog. Hij woonde vlakbij het beruchte Kamp Amersfoort en zag hoe het bos waar hij altijd speelde veranderde in een onheilspellende plek met wachttorens, gevangenen, geschreeuw en schoten.

"Het bos was een gevaarlijk gebied. Er waren kampementen in de buurt, er waren oefenterreinen, er was een strafkamp, dus je kon steeds soldaten tegenkomen. En handlangers, die liepen er ook rond."

De jeugdherinneringen en -ervaringen hebben een onuitwisbare indruk gemaakt op Armando. Angst en afschuw, maar ook fascinatie voor de vijand maakte dat de oorlog hem nooit meer los zou laten. Zijn ervaringen van toen zijn metaforen geworden voor het leven in samengebalde vorm. "In de oorlog heb ik het leven leren kennen". Kwesties als schuld, leven en dood en het gedrag van de mens in het algemeen houden de kunstenaar bezig.

Naast zijn jeugdervaringen wordt Armando gedreven door zijn strijd tegen de vergetelheid. Hij was na de oorlog verbijsterd over het gemak waarmee de beschaafde wereld zich na 1945 weer herstelde. De verschrikkingen van de oorlog werden toegedekt, weggestopt. Armando weigert tot op de dag van vandaag om te vergeten. 'De tijd slokt alles op, het gevecht tegen de tijd is een onzinnig gevecht, dat nooit en te nimmer goed afloopt. Misschien is het daarom zo'n fraai gevecht. Men raakt er aan verslaafd.' Bij Armando heelt de tijd geen wonden. Hij heeft het in zijn werk onder andere over 'het schuldig landschap'. Hij beschuldigt het landschap dat er nu schijnbaar vreedzaam en onschuldig bijstaat, maar dat ondertussen getuige is geweest van de meest verschrikkelijke gebeurtenissen. Het landschap zou moeten getuigen van de gebeurtenissen.

"Nou weet ik wel, er zijn bomen die scherven in hun buik hebben, dat weet ik wel, die zijn ook niet ongeschonden gebleven, maar ze zeggen niks, dat is het, ze zeggen niks. Dat is toch geen manier."

Armando is gefascineerd door de barsten in de beschaving en de onheilspellende werkelijkheid die onder het laagje vernis schuil gaat. Die werkelijkheid schrikt aft maar trekt ons tegelijkertijd aan, want er gaat een soort oerkracht van uit. Het rauwe en het verschrikkelijke krijgen een bepaalde schoonheid in zijn kunstwerken. De schoonheid van het kwaad, de keerzijde van de beschaving. Dit verklaart ook waarom de aandacht van de kunstenaar niet alleen naar het slachtoffer uit gaat, maar ook naar de dader. Want de dingen zijn niet altijd zo zoals ze lijken. Iets verschrikkelijks kan ook schoonheid in zich dragen, en iets moois kan onder de oppervlakte verrot zijn. Het gaat bij Armando niet om een lieflijke schoonheid, maar om een overweldigende, rauwe kracht. "De schoonheid die zich overal doet kennen, die zich juist van het gruwelijke meester maakt, heeft mij in haar greep. Die beheerst mijn leven". De kracht van het werk wordt ook bereikt door 'weglaten '. Armando streeft naar een gewone, heldere, gebeeldhouwde taal. Hij houdt van eenvoud.

Der Baum

"De bomen dus. Eerst waren de bomen er om in te klimmen. 's Zomers een eind fietsen, samen praten, bij een bepaalde boom die we kenden stoppen, de fiets neergooien, zonder het gesprek te onderbreken in de boom, de uitverkoren boom, klimmen, de top aanraken, afdalen en nog steeds verder pratend verder fietsen. Het was vrede. Een paar jaar later was het oorlog, moest je de bomen omhakken."

Armando kan alleen dat maken wat zich aan hem opdringt, hij is 'gevangen' in zijn eigen thematiek. Vaak werkt hij gedurende bepaalde periodes aan één thema. Bekend zijn bijvoorbeeld series als Das Rad, Der Kelch en die Fahne. Momenteel werkt hij (weer) rond het thema 'boom'.
Bomen hebben voor Armando te maken met de oorlog. Het bos dat van speelplek veranderde in een onheilspellend oord waar vreselijke dingen gebeurden. De bomen veranderden van grote speelkameraden in potentieel brandhout dat alleen met gevaar verkregen kon worden. De bomen in het bos verhulden ook wat zich daar afspeelde.

Toch is de bewondering en liefde die Armando als jongen voor de bomen had, altijd gebleven. De kracht en majestueuze verschijning van de bomen blijven altijd voelbaar. Het is daarom een wondermooi symbool voor de kracht en oprechtheid van H.N. Werkman en zijn kunstwerken. De boom die Armando voor Werkman heeft gemaakt is een boom die stevig verankerd is in de grond met zware wortels. De stam verheft zich zonder takken naar de hemel. De stam is abrupt afgekapt, midden in de bloei van zijn bestaan. Het beeld is zo een symbool van kracht, maar tegelijkertijd ook van kwetsbaarheid.

"Ach, ik bewonder ze zo, de bomen. Ik raak ze altijd even aan als ik ze tegenkom. Hun stam of hun takken, dat doet er niet toe. Ze stralen zo 'n kracht uit."


De citaten zijn afkomstig uit: Armando, De straat en het struikgewas, Amsterdam, 1988

Bronnen;

Hekkema, H. ‘Armando komt altijd weer terug bij af, Nv/hN, 1-11-94 .

Hekkema, H. ‘Kunst als de rauwe, hese onderkant van de vrijheid', Nv/hN, 29-7-94

Lindo, M.A., Armando, 'Een voorkeur voor volslagen zinloze beroepen', Het Parool, 13-3-1993

Heumakers, A., 'Een schreeuw van schrik tussen nu en toen', De Volkskrant, 27-5-1995

Schreuder, A., 'In elke idylle schuilt in aanleg het kwaad', NRC-Handelsblad, 4-12-1987

Erdorf, R., 'Als ik vragen stel zijn daar geen antwoorden op', De Volkskrant, 1987

Lees meer

logo logo logo

Platform GRAS en het CBK Groningen bieden u deze website aan. Met dank aan de Gemeente Groningen.
Colofon | Proclaimer