Platform GRAS CBK presenteren

STAAT IN GRONINGEN

Kunst en architectuur in Stad

vergroot

In dienst van de socialistische strijd: Heroïek en symboliek

  • Door: Herma Hekkema
  • In: In beeld gebracht
  • Plaats en datum van uitgave: Groningen, 1998

De glorie van de arbeid

Arbeid adelt. Die boodschap lijkt het reliëf van Arie van der Lee rond de toegangspoort van de coöperatieve bakkerij De Toekomst uit te zenden. De zandstenen omlijsting uit 1913 omvat ter afsluiting een fries aan de bovenkant en twee menselijke gestalten aan weerszijden. Het geheel kent een min of meer symmetrische opbouw. De op het fries afgebeelde mensfiguren zijn naakt. De meest rechtse - een vitale, jonge vent - draagt een moker, terwijl zijn linker pendant - een bebaarde, oude man - is uitgerust met een schop. De enige vrouw in het gezelschap draagt een kind in haar armen. En dan is er nog een gestalte met een wapperend vaandel, als zinnebeeld voor de socialistische strijd. De verschillende figuren lopen naar elkaar toe. De twee middelsten geven elkaar de hand, een opkomende zon aan hun voeten, zinnebeeld voor de nieuwe tijden die in aantocht zijn. De twee figuren aan de uiterste zijden van het fries keren terug in de gestalten die de poort flankeren: de man met de schop en die met de voorhamer staan voor respectievelijk de land- en de industriearbeid. Deze gestalten zijn wel gekleed. De rechter draagt klompen en opgerolde hemdsmouwen, de linker stevige werkschoenen.

De sculpturen rond de entree van De Toekomst staan symbool voor de socialistische ideologie. Gezamenlijk verbeelden ze de glorie van de arbeid. Om die boodschap over te brengen, combineerde Arie van der Lee een vormentaal van fraai geproportioneerde, naakte lichamen met een veeleer sociaal-realistische benadering, zoals die in de negentiende eeuw in zwang was, vooral tot uiting komend in de gestalten ter weerszijden.

Jarenlang verwelkomden de figuren op het fries en de twee gestalten aan weerszijden van de poort eenieder die De Toekomst bezocht. Tot 1973. Toen besloot het coöperatieve bakkersbedrijf tot de aanschaf van nieuwe vrachtwagens. En die bleken' niet door de poort te passen. Bij het nemen van de maat was namelijk geen rekening gehouden met de naar binnen neigende hoofden van de land- en de industriearbeider. De maatregelen moesten wel rigoureus zijn. Brute onthoofding. De buurt was ontzet.

In 1975 ging De Toekomst failliet. De eigenaren van het bedrijfsterrein volgden elkaar op; de gemankeerde beelden raakten in de vergetelheid. Pas toen in 1986 werd besloten tot sloop van de voormalige broodfabriek en de bouw van nieuwe woningen op het vrijgekomen grondgebied, gloorde er weer licht. De poort van De Toekomst, herinnering aan de oudste coöperatie in Groningen, zou voortaan als toegang dienen van een openbaar binnenplein. De omwonenden zagen toen mogelijkheden voor restauratie. Na wat getouwtrek in de gemeenteraad werd tot de restauratie overgegaan.

Als Griekse stroomgoden

Twee keer eerder vervaardigde Van der Lee voor een stad-Groninger situering plaquettes die qua benadering in een lijn staan met het fries van De Toekomst wat betreft de verbeelding van de pathos van de arbeid. Tot de 'socialistische beeldhouwkunst' kan deze sculptuur op de keper beschouwd niet worden gerekend, want ze kwam tot stand in opdracht van wat als 'de tegenpartij' kan worden gekenschetst. Anderzijds zijn de overeenkomsten in stijl, sfeer en onderwerpskeuze navenant.

Het eerste voorbeeld bevindt zich aan de voorgevel van villa Vredenrust aan de Ubbo Emmiussingel die mevrouw R. Hooites-Meursing, de weduwe van een strokartonfabrikant, in 1904 voor zichzelf liet bouwen. Van de driedelige, symmetrische voorstelling van rode zandsteen boven het grote venster aan de linkerzijde zijn twee reliëfs bewaard gebleven. De middelste verdween toen de villa werd ingericht als kraamkliniek. De plaquette werd toen vervangen door een eveneens in zandsteen uitgevoerde naamsaanduiding 'Huize Tavenier'. De twee resterende reliëfs tonen beide een naakte jongeling, die met zijn weelderige lijf gebukt gaat onder gestapelde platen strokarton. De gestalten zijn beeldvullend in het vlak gezet. De figuren mogen dan verwijzen naar een eigentijdse werkzaamheid, verbonden met de industrie die het kapitaal voor de villa leverde, ze getuigen van een klassiek soort heldendom. Van der Lee liet ze als Griekse stroomgoden uit een schematisch aangeduid water oprijzen.

Ook voor de twee zandstenen reliëfs aan de gevel van de meubelfabriek van Huizinga (1904) aan de Blekerstraat koos Arie van der Lee voor naakte mannen. De jongeman aan de linkerzijde van de gevel is drukdoende met een boor, die aan de rechterkant ha teert een beitel. Ze zijn beeldvullend in de vierkante plaquettes weergegeven, in gestileerde, verstilde poses.

Een geïdealiseerde en gestileerde voorstelling van mensfiguren zoals Van der Lee die bezigde, kan in verband worden gebracht met de strakke variant van de art nouveau, die in Nederland als Nieuwe Kunst bekend werd en in stilistische zin ook met het symbolisme, waarvan in ons land Antoon Derkinderen, Willem van Konijnenburg en Jan Toorop belangrijke vertegenwoordigers waren. De idealisering en stilering lenen zich door hun veralgemenisering en grote mate van helderheid bij uitstek voor het verbeelden en overbrengen van hogere waarden. Vandaar dat de uitdrukkingswijze ook als passend werd ervaren om te getuigen van het socialistische gedachtegoed, zoals zich dat in de tweede helft van de negentiende eeuw in het kielzog van de industrialisatie ontwikkelde.

Bronnen
1. N.n., 'Bewoners willen restauratie beelden Mesdagplein', In: Nieuwsblad van het Noorden, 25 Juni 1986.
2. N.n., 'Herinnering aan 100 jaar strijd', In: Nieuwsblad van het Noorden, 5 oktober 1985.

Lees meer

logo logo logo

Platform GRAS en het CBK Groningen bieden u deze website aan. Met dank aan de Gemeente Groningen.
Colofon | Proclaimer